Kaart van de Lage Landen

van Girolamo Ruscelli

Tot in de jaren veertig van de 16e eeuw was het cartografisch beeld van de Nederlanden onbeholpen, vertekend en incompleet. Daarin kwam verandering toen ‘Keizerlijk-Koninklijk Geograaf’ Jacob van Deventer in opdracht van Karel V de (noordelijke) Nederlanden veel nauwkeuriger in kaart bracht. Dat nieuwe karteringswerk vond plaats tussen 1536 en 1546, met behulp van driehoeksmeting.

Onze kaart (1) toont de vroegste weergave van de Lage Landen, zoals die voorafgaand aan het werk van Van Deventer in gedrukte vorm bekend was. Uitgegeven in Venetië in 1562, naar voorbeeld van Giacomo Gastaldi uit 1548. De kaart toont dus een cartografisch gezichtspunt uit ca. 1548. In Italië was nog net niet het verbeterde kaartbeeld van de Nederlanden doorgedrongen dat Jacob van Deventer had vastgelegd.  

Hoe ‘ouderwets’ de kaart van Gastaldi/Ruscelli is, zie je aan twee iets latere kaarten van Holland. De ene (2), een eenvoudige en nog steeds wat onbeholpen houtsnede uit 1550/52, toont als eerste de invloed van Jacob van Deventer. De tweede (3) uit 1563 laat zien dat in de jaren vijftig en zestig óók in Italië de sterk verbeterde cartografie van Jacob van Deventer bekend was geraakt.

De uitvergroting (4) laat wonderlijke verrassingen zien. Opvallend zijn de sterke vervorming en de talloze topografische vergissingen, spelfouten en omissies. Zo ligt Monnickendam op een eiland tegenover Naarden en Amersfoort. Hoorn en Edam liggen pal naast elkaar op langgerekte schiereilanden.